Yayın tarihi: · 2 dk okuma · CalculatorGate ekibi tarafından hazırlandı
Bir mağaza ürünün fiyatını %10 artırıyor, bir hafta sonra da "%10 indirim" yapıyor. Fiyat eski hâline döndü mü? Çoğumuzun ilk cevabı "evet" olur. Ama doğru cevap hayır: fiyat başladığı yerin biraz altında kalır.
Sayılarla bakalım
Ürünün fiyatı 100 TL olsun.
- %10 zam: 100 × 1,10 = 110 TL.
- Sonra %10 indirim: 110 × 0,90 = 99 TL.
Sonuç 100 değil 99 TL. Sebep basit: ikinci yüzde, ilk yüzdenin uygulandığı sayıdan değil, yeni sayıdan alınır. Zam 100 TL'nin %10'u olan 10 TL'ydi; indirim ise 110 TL'nin %10'u olan 11 TL. Arada 1 TL kaybolur.
Sırayı değiştirmek de sonucu değiştirmez: önce %10 indirim (90 TL), sonra %10 zam (99 TL). Yine 99 TL.
Büyük yüzdelerde fark büyür
Yüzde büyüdükçe bu etki de büyür. %50 artış ve ardından %50 düşüş, 100 TL'yi 75 TL'ye indirir. Borsada bir hissenin %50 düşmesi, eski değerine dönmek için %100 yükselmesi gerektiği anlamına gelir. Yatırım konuşmalarında sık duyulan "kayıpları telafi etmek zordur" sözünün matematiksel nedeni budur.
Yüzde mi, yüzde puan mı?
İkinci yaygın karışıklık, yüzde ile yüzde puanının birbirine karıştırılmasıdır. Bir kredi faizi %2'den %3'e çıktığında:
- Faiz 1 yüzde puan artmıştır (3 − 2 = 1).
- Ama faiz %50 artmıştır (1 ÷ 2 × 100 = 50).
Haberlerde "işsizlik 2 puan arttı" ile "işsizlik %2 arttı" tamamen farklı şeyler anlatır. %10'luk bir oranın 2 puan artması onu %12'ye çıkarır; %2 artması ise yalnızca %10,2'ye.
Günlük hayattan örnekler
- Maaşınıza %20 zam geldi, ama yıl içinde enflasyon %30 oldu. Alım gücünüz %20 artmadı, aksine yaklaşık %7,7 azaldı: 1,20 ÷ 1,30 = 0,923.
- Bir ürün %20 indirimdeyken kasada %10 ek indirim var. Toplam indirim %30 değil, %28'dir: 0,80 × 0,90 = 0,72.
- Bir şirket "satışlarımız geçen yıl %50 düştü, bu yıl %50 arttı" diyorsa hâlâ iki yıl önceki seviyenin %25 altındadır.
Akılda tutmanız gereken tek kural
Art arda gelen yüzdeleri toplamayın, çarpın. %10 artışı 1,10 ile, %10 düşüşü 0,90 ile çarpın ve sonuçları birbiriyle çarpın. Bu kural zamlarda, indirimlerde, faizde ve enflasyonda aynı şekilde işler.
Hızlı bir kontrol için yüzde hesaplayıcısı bir sayının yüzde kaç arttığını ya da azaldığını, enflasyon hesaplayıcısı da maaşınızın gerçek alım gücünü gösterir.