Hesaplayıcılarda ve rehberlerde geçen terimleri burada kısa ve sade bir dille açıklıyoruz. Her terimin altında sayılarla bir örnek ve o terimi kullanan hesaplayıcıların bağlantıları var.
Para ve finans
- Nominal faiz
Faizin bileşik etki hesaba katılmadan, yıllık olarak ifade edilmiş hâlidir. Aylık oran 12 ile çarpılarak bulunur. Kredi taksitleri çoğunlukla bu oranla hesaplanır.
Örnek: Aylık %3 faiz, nominal olarak yıllık %36'dır (3 × 12).
Kullanıldığı hesaplayıcılar: Kredi Hesaplama, Faiz Hesaplama
- Efektif faiz
Faizin faize eklenmesi (bileşik etki) hesaba katıldığında ortaya çıkan gerçek yıllık orandır. Faiz ne kadar sık işlerse efektif oran nominal orandan o kadar yüksek olur.
Örnek: Aylık %3 faizin yıllık efektif karşılığı 1,03¹² − 1 = %42,58'dir; nominal %36'dan belirgin şekilde yüksektir.
Kullanıldığı hesaplayıcılar: Faiz Hesaplama, Bileşik Faiz Hesaplama
- Bileşik faiz
Kazanılan faizin anaparaya eklenip bir sonraki dönemde onun da faiz kazanmasıdır. Basit faizde yalnızca ilk anapara faiz kazanır. Süre uzadıkça iki yöntem arasındaki fark hızla büyür.
Örnek: 100.000 TL yıllık %40 bileşik faizle 2 yılda 196.000 TL olur (100.000 × 1,4²). Basit faizle 180.000 TL olurdu.
Kullanıldığı hesaplayıcılar: Bileşik Faiz Hesaplama, Faiz Hesaplama, Birikim Hedefi Hesaplama
- Eşit taksit (anüite)
Kredinin her ay aynı tutarda taksitle ödendiği yöntemdir. Taksit sabit kalır ama içindeki faiz payı her ay azalır, anapara payı artar. Bu yüzden ilk taksitlerin büyük kısmı faizdir.
Örnek: 200.000 TL, aylık %3 faiz ve 24 ay vadeyle aylık taksit 11.809,48 TL olur; toplam faiz 83.427,60 TL'dir.
Kullanıldığı hesaplayıcılar: Kredi Hesaplama, Mortgage Hesaplama
- Anapara
Borç alınan ya da yatırılan asıl tutardır; faiz bu tutar üzerinden hesaplanır. Kredi taksitinin faiz dışındaki kısmı anaparayı azaltır.
Örnek: 200.000 TL'lik kredide ilk ayın faizi 200.000 × %3 = 6.000 TL'dir. 11.809,48 TL'lik taksitin 5.809,48 TL'si anaparayı düşürür.
Kullanıldığı hesaplayıcılar: Kredi Hesaplama, Mortgage Hesaplama
- Yıllık maliyet oranı
Bir kredinin faize ek olarak dosya masrafı, sigorta ve vergiler gibi tüm maliyetlerini içeren yıllık orandır. İki teklifi karşılaştırırken yalnızca faiz oranına değil, bu orana bakmak daha doğrudur.
Örnek: Aynı faiz oranını sunan iki bankadan dosya masrafı yüksek olanın yıllık maliyet oranı daha yüksek çıkar; toplamda daha pahalıdır.
Kullanıldığı hesaplayıcılar: Kredi Hesaplama, Mortgage Hesaplama
- Enflasyon ve alım gücü
Enflasyon, fiyatların genel düzeyinin zamanla artmasıdır. Fiyatlar arttıkça aynı para daha az şey alır; buna alım gücünün düşmesi denir.
Örnek: Fiyatlar bir yılda %50 artarsa, bugünkü 100 TL'nin alım gücü bir yıl sonra yaklaşık 66,67 TL'ye düşer (100 ÷ 1,5).
Kullanıldığı hesaplayıcılar: Enflasyon Hesaplama
- Reel getiri
Bir yatırımın enflasyondan arındırılmış getirisidir; birikimin alım gücünün gerçekte ne kadar arttığını gösterir. Getiri enflasyonun altındaysa reel getiri eksidir.
Örnek: Yıllık %45 getiri ve %35 enflasyonda reel getiri 1,45 ÷ 1,35 − 1 = yaklaşık %7,4'tür; yalnızca farkı almak (%10) yanıltır.
Kullanıldığı hesaplayıcılar: Enflasyon Hesaplama, Yatırım Getirisi Hesaplayıcı
- Brüt ve net maaş
Brüt maaş kesintilerden önceki, net maaş ise SGK primi, işsizlik sigortası, gelir vergisi ve damga vergisi düşüldükten sonra hesaba yatan tutardır.
Örnek: 2026 kurallarıyla 50.000 TL brüt maaşın neti, vergi yıla eşit dağıtıldığında 38.844,63 TL'dir.
Kullanıldığı hesaplayıcılar: Maaş Hesaplama, Maaştan Saatlik Ücret Hesaplama
- KDV (katma değer vergisi)
Mal ve hizmetlerin satış fiyatına eklenen tüketim vergisidir. KDV dahil bir fiyattan vergiyi ayırırken fiyatı oranla çarpmak değil, (1 + oran) ile bölmek gerekir.
Örnek: 1.000 TL'ye %20 KDV eklenince 1.200 TL olur. 1.200 TL'lik KDV dahil fiyatın içindeki KDV 200 TL'dir; 1.200 × %20 = 240 TL değil.
Kullanıldığı hesaplayıcılar: KDV Hesaplama
- Kâr marjı ve kâr oranı
Kâr marjı kârın satış fiyatına, kâr oranı (markup) ise maliyete oranıdır. Aynı ürün için ikisi farklı çıkar; fiyat belirlerken hangisinin kastedildiği netleşmelidir.
Örnek: Maliyeti 75 TL olan ürün 100 TL'ye satılırsa kâr 25 TL'dir: kâr marjı %25, kâr oranı %33,3'tür.
Kullanıldığı hesaplayıcılar: Kâr Marjı Hesaplama, Başabaş Noktası Hesaplama
- Başabaş noktası
Toplam gelirin toplam maliyete eşit olduğu, yani ne kâr ne zarar edilen satış miktarıdır. Sabit giderler, birim başına katkıya (satış fiyatı eksi değişken maliyet) bölünerek bulunur.
Örnek: Aylık sabit gider 30.000 TL, satış fiyatı 150 TL ve değişken maliyet 90 TL ise başabaş noktası 30.000 ÷ 60 = 500 adettir.
Kullanıldığı hesaplayıcılar: Başabaş Noktası Hesaplama, Kâr Marjı Hesaplama
- Yüzde puan
İki yüzde arasındaki farkın çıkarma ile ifade edilmesidir. Yüzde değişim ise farkın başlangıç değerine oranıdır. Faiz ve oran haberlerinde ikisi sık karıştırılır.
Örnek: Faiz %10'dan %15'e çıkarsa artış 5 yüzde puandır; ama oran %50 artmıştır (5 ÷ 10).
Kullanıldığı hesaplayıcılar: Yüzde Hesaplama, Faiz Hesaplama
Sağlık ve beslenme
- Vücut kitle indeksi (VKİ)
Kilonun (kg) boyun (m) karesine bölünmesiyle bulunan değerdir. 18,5–24,9 arası normal kabul edilir. Kas ile yağı ayırt etmediği için sporcularda yanıltıcı olabilir.
Örnek: 70 kg ve 1,75 m boyundaki birinin VKİ'si 70 ÷ 1,75² = 22,9'dur; normal aralıktadır.
Kullanıldığı hesaplayıcılar: Vücut Kitle İndeksi, İdeal Kilo Hesaplama, Sağlıklı Kilo Hesaplama
- Bazal metabolizma hızı (BMH)
Vücudun tam dinlenme hâlinde, yalnızca nefes alma, dolaşım ve vücut ısısı gibi temel işlevler için harcadığı günlük enerjidir. Yaş, cinsiyet, boy ve kiloya göre formüllerle tahmin edilir.
Örnek: Mifflin–St Jeor denklemine göre 30 yaşında, 70 kg ve 175 cm boyundaki bir erkeğin BMH'si yaklaşık 1.649 kcal'dir.
Kullanıldığı hesaplayıcılar: Bazal Metabolizma Hızı, Günlük Kalori İhtiyacı
- Toplam günlük enerji harcaması (TDEE)
Bazal metabolizmaya gün içindeki hareket, egzersiz ve sindirimin eklenmesiyle bulunan toplam günlük kalori harcamasıdır. BMH bir aktivite katsayısıyla çarpılarak tahmin edilir.
Örnek: BMH'si 1.649 kcal olan ve haftada 3–5 gün orta düzeyde spor yapan biri için TDEE ≈ 1.649 × 1,55 = 2.556 kcal'dir.
Kullanıldığı hesaplayıcılar: Günlük Enerji Harcaması Hesaplama (TDEE), Günlük Kalori İhtiyacı
- Kalori açığı
Günlük alınan kalorinin harcanandan az olmasıdır; kilo vermenin temelidir. Hesaplarda 1 kg vücut yağının yaklaşık 7.700 kcal'ye karşılık geldiği kabul edilir. Gerçek kilo kaybı kişiden kişiye değişir.
Örnek: Günde 500 kcal açık, haftada 3.500 kcal eder; bu da yaklaşık 0,45 kg yağa karşılık gelir.
Kullanıldığı hesaplayıcılar: Kilo Verme Hesaplama, Günlük Kalori İhtiyacı
- Yağsız vücut kütlesi
Vücut ağırlığından yağ kütlesi çıkarıldığında kalan kısımdır: kaslar, kemikler, organlar ve su. Kilo verirken yağsız kütleyi korumak hedeflenir.
Örnek: 80 kg ve %20 vücut yağı olan birinin yağ kütlesi 16 kg, yağsız vücut kütlesi 64 kg'dır.
Kullanıldığı hesaplayıcılar: Yağsız Vücut Kütlesi Hesaplama, Vücut Yağ Oranı Hesaplama
- Maksimum nabız ve nabız bölgeleri
Maksimum nabız, kalbin dakikada ulaşabileceği en yüksek atış sayısıdır ve genelde 220 − yaş olarak tahmin edilir. Antrenman yoğunluğu bu değerin yüzdeleriyle beş bölgeye ayrılır.
Örnek: 40 yaşındaki birinin tahmini maksimum nabzı 180'dir. %60–70 aralığındaki 2. bölge dakikada 108–126 atıştır.
Kullanıldığı hesaplayıcılar: Kalp Atış Hızı Bölgeleri Hesaplama, Dinlenik Kalp Hızı Hesaplayıcı
- Makro besinler
Enerji veren üç ana besin grubudur: protein, karbonhidrat ve yağ. Protein ve karbonhidrat gram başına 4, yağ 9 kcal verir. Makro dağılımı, günlük kalorinin bu üç gruba nasıl bölüneceğini gösterir.
Örnek: 2.000 kcal'nin %30'u proteinden gelecekse bu 600 kcal, yani 600 ÷ 4 = 150 g proteindir.
Kullanıldığı hesaplayıcılar: Makro Besin Hesaplama, Günlük Kalori İhtiyacı
Matematik ve istatistik
- Ortalama ve medyan
Ortalama, değerlerin toplamının değer sayısına bölümüdür. Medyan ise değerler sıralandığında ortada kalan değerdir. Uç değerler ortalamayı çok etkiler, medyanı pek etkilemez.
Örnek: 30, 35, 40, 45 ve 250 değerlerinin ortalaması 80, medyanı 40'tır. Tek bir yüksek değer ortalamayı yukarı çeker.
Kullanıldığı hesaplayıcılar: İstatistik Hesaplama
- Standart sapma
Değerlerin ortalamadan ne kadar uzağa yayıldığını gösteren ölçüdür. Küçük standart sapma değerlerin ortalamaya yakın toplandığını, büyük standart sapma geniş bir dağılımı gösterir.
Örnek: 2, 4, 4, 4, 5, 5, 7 ve 9 değerlerinin ortalaması 5, (popülasyon) standart sapması 2'dir.
Kullanıldığı hesaplayıcılar: İstatistik Hesaplama, Normal Dağılım Hesaplama
- Korelasyon katsayısı (r)
İki ölçümün ne kadar birlikte hareket ettiğini −1 ile +1 arasında gösteren sayıdır. +1'e yakın değerler güçlü pozitif, −1'e yakın değerler güçlü negatif ilişkiyi gösterir. Korelasyon nedensellik anlamına gelmez.
Örnek: 1–5 saat çalışan beş öğrencinin notları 52, 58, 61, 70 ve 74 ise korelasyon r = 0,99'dur.
Kullanıldığı hesaplayıcılar: Korelasyon ve Regresyon Hesaplama
- p-değeri
Gerçekte hiçbir etki yokken, en az gözlenen kadar uç bir sonucun yalnızca şans eseri çıkma olasılığıdır. Genelde 0,05'in altındaki p-değerleri istatistiksel olarak anlamlı kabul edilir.
Örnek: p = 0,03 ise, gerçekte fark olmasaydı böyle bir sonucu şansla görme olasılığı %3'tür; 0,05 eşiğine göre sonuç anlamlıdır.
Kullanıldığı hesaplayıcılar: Hipotez Testi Hesaplama (T-Test, Z-Test), Ki-Kare (Chi-Square) Test Hesaplama
- Hata payı ve güven düzeyi
Hata payı, bir anket sonucunun gerçek değerden ne kadar sapabileceğini; güven düzeyi ise bu aralığın gerçek değeri ne sıklıkla içereceğini gösterir. Hata payını küçültmek için daha büyük örneklem gerekir.
Örnek: %95 güven düzeyi ve ±%5 hata payı için gereken örneklem 1,96² × 0,25 ÷ 0,05² = 384,16, yani 385 kişidir.
Kullanıldığı hesaplayıcılar: Örneklem Büyüklüğü Hesaplama
- Olasılık
Bir olayın gerçekleşme şansının 0 ile 1 arasında (ya da %0–%100) ifade edilmesidir. Eşit olasılıklı durumlarda istenen sonuç sayısı, tüm olası sonuç sayısına bölünerek bulunur.
Örnek: İki zar atıldığında toplamın 7 gelmesinin 36 olası sonuçtan 6 yolu vardır: olasılık 6 ÷ 36 = 1/6, yaklaşık %16,7.
Kullanıldığı hesaplayıcılar: Olasılık Hesaplama, Rastgele Sayı Üreteci
- Permütasyon ve kombinasyon
Permütasyon sıranın önemli olduğu, kombinasyon sıranın önemsiz olduğu seçimleri sayar. Aynı seçimde permütasyon sayısı her zaman kombinasyon sayısından büyük ya da ona eşittir.
Örnek: 5 kişiden başkan, yardımcı ve sekreter seçmenin 60 yolu vardır (permütasyon). Sıra önemli değilse 3 kişilik ekip 10 farklı şekilde seçilir (kombinasyon).
Kullanıldığı hesaplayıcılar: Permütasyon ve Kombinasyon Hesaplayıcı, Faktöriyel Hesaplama
Fizik
- Kinetik enerji
Hareket eden bir cismin hareketinden dolayı sahip olduğu enerjidir: KE = ½ · m · v². Hız karesiyle girdiği için hız iki katına çıkınca enerji dört katına çıkar.
Örnek: 1.000 kg'lık bir araç 20 m/s (72 km/sa) hızla giderken kinetik enerjisi ½ × 1.000 × 20² = 200.000 J, yani 200 kJ'dür.
Kullanıldığı hesaplayıcılar: Kinetik Enerji Hesaplama, Çarpma Kuvveti Hesaplama
- Ohm yasası
Bir devredeki gerilim, akım ve direnç arasındaki ilişkidir: V = I · R. İkisi bilindiğinde üçüncüsü hesaplanır; güç ise P = V · I ile bulunur.
Örnek: 12 V'luk bir kaynağa bağlı 4 Ω'luk dirençten 12 ÷ 4 = 3 A akım geçer ve 12 × 3 = 36 W güç harcanır.
Kullanıldığı hesaplayıcılar: Ohm Kanunu Hesaplama, Elektrik Tüketim Maliyeti Hesaplama
- Yarılanma ömrü
Bir maddenin miktarının yarıya inmesi için geçen süredir. Her yarılanma ömründe kalan miktar yeniden yarıya iner; radyoaktif bozunmada ve ilaçların vücuttan atılmasında kullanılır.
Örnek: Yarılanma ömrü 5 yıl olan 100 g'lık bir maddeden 15 yıl, yani üç yarılanma ömrü sonra 100 ÷ 2³ = 12,5 g kalır.
Kullanıldığı hesaplayıcılar: Yarı Ömür Hesaplama